Czujniki położenia wału korbowego

Jednym z najważniejszych sygnałów pomiarowych używanych przez program sterujący silnikiem spalinowym ZI jest sygnał kątowego położenia wału korbowego oraz obliczony na jego podstawie sygnał prędkości obrotowej. Bez tych sygnałów sterowanie silnikiem byłoby bardzo utrudnione. W elektronicznych systemach sterowania silnikiem spalinowym informacje o prędkości obrotowej i chwilowym położeniu wału korbowego uzyskuje się na podstawie sygnału z tego samego czujnika. Informacje te wykorzystywane są przez system sterowania głównie do sterowania kątem zapłonu i przebiegiem wtrysku paliwa. Ponadto sygnał prędkości obrotowej wykorzystywany jest w takich funkcjach sterujących jak stabilizacja pracy na biegu jałowym, usuwanie par paliwa ze zbiornika, sterowanie działaniem kolektora dolotowego o zmiennej długości, określenie pracy zmiennych faz rozrządu czy też aktywizacja wtrysku dodatkowego powietrza do kolektora wylotowego. Układ pomiarowy musi zatem charakteryzować się dokładnością, niezawodnością i trwałością.

Przykładowy widok dwóch rodzajów czujników Halla

Do pomiaru prędkości obrotowej i położenia wału korbowego, jak również jako znacznik GMP, znacznik pracy pierwszego cylindra czy też do pomiaru prędkości obrotowej kół w układzie ABS używane są czujniki położenia. W pojazdach samochodowych stosowane są dwa rodzaje czujników położenia:

Rozwinięciem czujnika hallotronowego jest czujnik dwubiegunowy, pokazany na poniższym rysunku.

Schemat budowy trzech czujników położenia: a) czujnika indukcyjnego, b) czujnika Halla, c) czujnika dwubiegunowego

W celu pomiaru położenia wału korbowego, czujnik współpracuje z tarczą pomiarową. Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje tarcz pomiarowych. Pokazano je na poniższym rysunku. Pierwszy rodzaj tarczy identyfikatory położenia wału ma w postaci wyciętych szczelin, drugi rodzaj tarczy to najczęściej koło zębate, w którym kolejne zęby stanowią znaczniki położenia wału. Ostatni rodzaj tarczy pomiarowej ma wprasowane magnesy trwałe, co znakomicie upraszcza konstrukcję samego czujnika.

Trzy podstawowe rodzaje tarcz pomiarowych

Przed przystąpieniem do opisu czujników położenia wału korbowego przybliżono zasady działania dwóch wymienionych rodzajów czujników położenia.


ZASADA DZIAŁANIA CZUJNIKA INDUKCYJNEGO

Zasada działania czujnika polega na tym, że zmiana szerokości szczeliny powietrznej pomiędzy nieruchomym czujnikiem a ferromagnetycznymi elementami obracającego się koła zębatego powoduje zmianę pola magnetycznego, a przez to wyindukowanie się napięcia w cewce czujnika.




Każdemu pojawieniu się elementu ferromagnetycznego w osi czujnika towarzyszy impuls elektryczny. Zmieniające się natężenie przepływu prądu indukuje w zwojach cewki napięcie zmienne o charakterystyce sinusoidalnej – rysunek obok.


Przebieg sygnału czujnika indukcyjnego


Charakterystyka prędkościowa indukcyjnego czujnika położenia wału korbowego


Zależność sygnału wyjściowego od wielkości szczeliny indukcyjnego czujnika położenia wału korbowego

Wielkość amplitudy zależy od prędkości obwodowej koła, od szczeliny między zębami a czujnikiem, od kształtu zębów, charakterystyki magnetycznej czujnika i sposobu jego zamocowania. Przykładowe charakterystyki przedstawione są na powyższych rysunkach.

Czujniki indukcyjne stosowane są przede wszystkim jako czujniki prędkości obrotowej, zarówno silnika jak też innych elementów wirujących (np. kół pojazdu). Jednocześnie często sygnał z czujnika mierzącego prędkość obrotową silnika wykorzystywany jest do określenia GMP.


ZASADA DZIAŁANIA CZUJNIKA HALLA

Zjawisko Halla swoją nazwę zawdzięcza nazwisku amerykańskiego fizyka. Polega ono na odchylaniu strumienia elektronów w polu magnetycznym. Umieszczając prostopadłościenną płytkę materiału półprzewodnikowego w polu magnetycznym NS a następnie wymuszając przepływ elektronów w niej (prąd IV) przez podanie napięcia zasilającego w płaszczyźnie prostopadłej do linii sił pola magnetycznego, nastąpi zróżnicowanie potencjałów (UH ) w trzeciej płaszczyźnie prostopadłej do obu poprzednich – rysunek obok.

Schemat ilustrujący zjawisko Halla

W praktycznej realizacji element Halla (zbudowany z materiału o silnych własnościach hallotronowych – np. z arsenku indu czy antymonku indu) montowany jest na płytce metalowej w pewnym oddaleniu od magnesu stałego (trwałego). Magnes wyposażony jest w magnetowody. Pole magnetyczne i przyłożone napięcie do czujnika Halla powodują powstanie napięcia pomiarowego. Wprowadzenie ekranu pomiędzy czujnik Halla a magnes (zmiana reluktancji szczeliny powietrznej) powoduje, że linie sił pola magnetycznego zamykane są w obrębie magnetowodów, co zeruje sygnał pomiarowy. Często spotyka się rozwiązania czujnika w postaci trzpienia.

Schemat działania czujnika Halla


BUDOWA CZUJNIKÓW POŁOŻENIA WAŁU KORBOWEGO

Pierwszym prezentowanym przykładem czujników jest czujnik indukcyjny zastosowany w układzie sterowania Multec silnika samochodu Polonez. Czujnik współpracuje ze zintegrowanym mikroprocesorowym układem zapłonowym DIS. Częścią ruchomą zespołu czujnika położenia wału korbowego jest tarcza z materiału ferromagnetycznego zamocowana w jednoznaczny sposób na wale korbowym silnika. Na obwodzie tarczy wykonane są wycięcia. Jedno z nich wykonane jest w takim miejscu, aby ściśle określało położenie wału korbowego silnika. W silniku POLONEZA tarcza ferromagnetyczna jest jednocześnie kołem pasowym umieszczonym z przodu silnika. Posiada sześć nacięć na całym obwodzie oddalonych od siebie o kąt 60 stopni. Wcięcie siódme określa położenie wału korbowego w GMP pierwszego cylindra i jest przesunięte o pewien kąt w stosunku do poprzedzającego, co umożliwia zidentyfikowanie położenia wału korbowego silnika.


Schemat koła pomiarowego zespołu czujnika pomiaru położenia wału korbowego silnika samochodu Polonez z układem wtrysku jednopunktowego Multec


Podstawowe parametry czujnika położenia wału korbowego

Zakres pomiarowy

20...7000 obr/min

Temperatura pracy

-40...+150° C

Maksymalne mierzalne przyspieszenie

1200 m/s2

Rezystancja (przy 20° C)

540 W ± 10%

Zakres sygnału

0...75V

Złącze czujnika położenia wału korbowego

DIS odbiera od czujnika sygnały położenia wału korbowego a następnie po przetworzeniu generuje sygnały pozwalające na obliczenie prędkości obrotowej i kolejnych położeń GMP. Sygnał prędkości obrotowej (z układu DIS) jest ciągiem impulsów prostokątnych o amplitudzie 5V i współczynniku wypełnienia 2/3. Częstotliwość sygnału zależy od prędkości obrotowej, na jeden obrót wału korbowego przypadają dwa impulsy. W przypadku, gdy w dwóch następujących po sobie cyklach prędkość silnika będzie ulegać zmianie, nastąpi błąd oszacowania położenia wału silnika. Można go zmniejszyć stosując koło z dużą ilością nacięć. Wówczas pomiar między sąsiednimi amplitudami (zębami) można dokonywać częściej.

Schemat układu pomiarowego położenia wału korbowego, w którym jako tarczę pomiarową używa się koło zamachowe

W rozwiązaniach bardziej zaawansowanych koło zębate jest jednocześnie kołem zamachowym z tyłu silnika, posiada 60 zębów na obwodzie, z których dwa zostały usunięte w celo oznaczenia górnego punktu zwrotnego tłoka. (GMP) w pierwszym cylindrze.

Czujnik położenia i prędkości obrotowej wału korbowego silnika samochodu Cinquecento 900 jest elektromagnetycznym czujnikiem reluktancyjnym zawierającym: magnes stały, rdzeń ferromagnetyczny i nawinięte na tym rdzeniu uzwojenie – rysunek poniżej. Czujnik prędkości obrotowej wytwarza zmienne sygnały napięciowe. Rezystancja czujnika wynosi 860 ohm w temperaturze 20oC.

Schemat budowy czujnika reluktancyjnego

Koło zamachowe jest wyposażone w wieniec zębaty z oznaczonymi punktami odpowiadającymi położeniom zwrotów zewnętrznych tłoków silnika. Ruch obrotowy koła pasowego powoduje przemieszczenie się zębów przed czołem czujnika i w konsekwencji generację impulsów elektrycznych w uzwojeniu czujnika. Każdemu przejściu zęba w osi czujnika towarzyszy impuls elektryczny. Impulsy występują co 6° kąta obrotu wału korbowego, a ilość impulsów w pełnym obrocie wynosi 58 i odpowiada liczbie zębów – rysunek poniżej. Elektroniczny sterownik oblicza dokładnie prędkość obrotową silnika na podstawie częstotliwości impulsów z czujnika, a przerwa wynikająca z braku dwóch zębów (6) na obwodzie kota pasowego stanowi dla sterownika punkt odniesienia do określenia chwilowego położenia wału w każdym obrocie. Jest bezwzględnie wymagane, aby szczelina między rdzeniem czujnika a grzbietem zębów mieściła się w granicach 0,4 ÷ 1 mm, gdyż w przeciwnym razie może nastąpić nieprawidłowe działanie układu.

Koło pasowe silnika z obwiednią zębatą i współpracujący z nim czujnik położenia i prędkości obrotowej wału korbowego:
1 – czujnik położenia i prędkości obrotowej wału korbowego, 2 – wspornik mocowania czujnika, 3 – koło zębate z obwiednią zębatą,
4 – znacznik GMP na kole pasowym, 5 – znacznik GMP na pokrywie silnika, 6 – baza pomiarowa (szczelina bez dwóch zębów) do określania położenia wału korbowego

Brak dwóch zębów na obwodzie koła impulsowego stanowi punkt odniesienia, dzięki któremu do centralnego urządzenia sterującego jest dostarczona informacja, kiedy silnik znajduje się w zewnętrznym punkcie zwrotnym. Brak zębów na kole jest dokładnie umieszczony 60o przed zwrotem zewnętrznym tłoka w cylindrach 1 i 5. Szerokość jednego zęba odpowiada obrotowi wału korbowego o 6o. Ustawienie czujnika nad kołem pasowym z obwiednią zębatą jest następujące. Ustawiając znacznik (4) koła pasowego (3) dokładnie naprzeciw znacznika (5) wykonanego na pokrywie silnika, uzyskujemy zwrot zewnętrzny (GMP) tłoków w cylindrach 1 i 5. Wówczas oś symetrii 9-tego zęba (licząc na lewo od zęba oznaczonego) znajduje się w pozycji 54° przed GMP. Oś symetrii prawidłowo ustawionego czujnika (1) znajduje się w pozycji 56° przed GMP i jest przesunięta w lewo o 2° względem osi 9-tego zęba. W praktyce oś czujnika (1) przechodzi przez lewą krawędź 9-tego zęba.

Obracając wał korbowy o 180°, co odpowiada przemieszczeniu o 30 zębów, uzyskuje się zwrot zewnętrzny tłoków w cylindrach 2 i 3. W tym położeniu wału oś czujnika (1) znajduje się nad krawędzią 50-tego zęba, licząc od przerwy w uzębieniu koła pasowego. Brak dwóch zębów na obwodzie koła pasowego stanowi bazę pomiarową umożliwiającą określenie położenie wału korbowego w każdym jego obrocie Na poniższym rysunku przedstawiono przykład przebiegu sygnału pomiarowego czujnika.

Czasowy przebieg sygnału pomiarowego czujnika położenia wału korbowego układu sterowania silnika samochodu Cinquecento 900


Wygląd zewnętrzny czujnika położenia wału korbowego i jego złączki

Część nieruchomą czujnika stanowi cylinder (rysunek obok). Na rdzeniu jest nawinięta cewka, a jej końce wyprowadzone są do gniazda wyjściowego. Rdzeń oraz cewka zamknięte są w jednej nierozbieralnej obudowie. Uszkodzenie czujnika prędkości obrotowej powoduje natychmiastowe zatrzymanie silnika; nie jest przewidziany bowiem żaden zastępczy sygnał awaryjny. Czujnik prędkości obrotowej zlokalizowany jest najczęściej na kadłubie silnika przy kole zamachowym, po prawej stronie wspornika filtra olejowego – rysunek poniżej.

Widok podłączenia czujnika położenia wału korbowego do silnika Holden 2,2L MPFI


Powrot Poradnik